FSMVÜ | İslam Sanatları Uygulama ve Araştırma Merkezi
 
Anasayfa  |   İletişim  | EN
Bize Ulaşın
Mesajınız
Bize Ulaşın
FSMVÜ | BAŞBAKANLIK OSMANLI ARŞİVİ EVKĀF DEFTERLERİNDE KULLANILAN EBRÛLAR
BAŞBAKANLIK OSMANLI ARŞİVİ EVKĀF DEFTERLERİNDE KULLANILAN EBRÛLAR

 

Hazırlayan: Ayşe Sözdemir Aşlamacı

Osmanlı Devleti’nin sanat ve estetik anlayışını asırların birikimini günümüze taşıyan arşivlerde, müzelerde ve çeşitli kütüphanelerde görmemiz mümkündür. Bunların içerisinde arşivlerin ayrı bir yeri vardır. Arşivler, ülkenin sosyal, siyasal, ekonomik açılarından olduğu kadar kültürümüzün, sanatımızın, estetik anlayışımızın da bir anlamda hafızası sayılırlar.

Osmanlı Devleti’nden günümüze miras kalan en zengin arşiv malzemesinin, Başbakanlık Osmanlı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı’nda olduğu bilinmektedir. Başbakanlık Arşivi, Osmanlı Devleti’nin sahip olduğu kültür ve medeniyet zenginliğinin farklı yansımalarına ev sahipliği yapan önemli bir kurumdur. Devletin diplomatiği kadar sanat dünyası bakımından da önemli örneklerini içinde bulundurmaktadır. Padişahlara ait el yazıları (hattı hümayun), tuğralar ve mühürlerin yanı sıra, kitap sanatlarımızın çeşitli dönemlere ait önemli eserlerini burada görmek mümkündür.

Geleneksel sanatlarımızın önemli kollarından birini “Türk Süsleme Sanatları” oluşturmaktadır. Çok çeşitli dalları bulunan Türk Süsleme Sanatlarının büyükçe bir bölümünü de kitap sanatları teşkil etmektedir. Türkiye’de ve yurtdışındaki kütüphane ve müzeler hat, tezhip, cilt ve ebrû gibi kitap sanatlarımızın nadide örnekleriyle doludur.

Tarihimizde ebrû kâğıdı, kıt’a ve levha yazıları ile minyatürlerin etrafında iç ve dış pervaz olarak kullanılmıştır. Son dönemlerde yazı yerine çiçekli ebrû konularak cazip kompozisyonlar da vücuda getirilmiştir. Yine yazı kıt’alarının koltuk kısımlarına, büyük masraf ve uzun zaman isteyen tezhip yerine ebrû konulduğu da görülmüştür. Ebrû kâğıdı ayrıca eski defter kaplarının, yani ciltlerin kaplanmasında da deri yerine kullanılmıştır. Bu ciltlere de “Çarkûşe Cilt” denilmiştir. Yine kitap kaplarının ciltlenmesinde yan kâğıdı olarak ebrûdan faydalanılmış, eski resmî defterlerin üstüne de çok kere cilt yapılmayıp ebrû kâğıdı geçirildiği görülmüştür.

Geleneksel Türk Ebrû Sanatımızın, geçmiş dönemlerde en fazla kullanıldığı alanlar cilt ve hat sanatıdır. Kütüphane koleksiyonlarındaki kitap muhafazalarının büyük bir bölümünün ebrûdan yapıldığı görülmektedir.

Osmanlı Devlet Arşiv’inde araştırmaya konu olan 92 adet ebrûlu defterin ait olduğu dönemlerin 17. yy.’dan 19. yy. ortalarına kadar uzandığı görülmektedir.  Defterlerin en erken tarihli olanı 1655 (milâdî) yılında, en geç tarihli olanı ise 1873 (milâdî) yılında yazılmıştır. Defter ciltlerinin kablarında ve yan kâğıtlarında ebrû kullanımının en yoğun görüldüğü yıllar 1600’lü yılların sonu ile 1700’lü yılların başıdır.

İncelenen defterlerin kabları ve yan kâğıtlarındaki ebrû çeşitlerinden bahsetmek gerekirse, çiçekli ebrûların kendi içinde oldukça zengin çeşitliliğe sahip olduğu gözlenmiştir. Hatîb formu içerisinde buket papatyalar, lâleler, tekli papatyalar, baklava dilimli form içinde üçlü papatyalar, üçlü buket şeklinde açmamış lâleler, sümbüller ve ismini bilemediğimiz farklı çiçek çeşitlerinden söz etmek mümkündür.

Battal ve battal zeminli ebrû çeşitleri; gelgit, taraklı, bülbül yuvası, İspanyol, neftli battal, şal, taraklı üzerine rumî motifini andıran çalışma, taraklı üzerine bülbül yuvası, gelgit üzerine neftli serpme, buket ebrû gibi oldukça zengin çeşitlilik arz etmektedir.

Hatip ebrû çeşitleri; yürek, çarkıfelek, hatîb formları içinde küçük yürek hatîbleri, tarak çekilerek elde edilen bulut görünümlü hatîbler, dilimli yürek hatîbi, kumlu, limon dilimine benzer hatîbler, zemin rengi üzerine tek renk damlatılarak yapılmış olan serbest şekiller verilerek yapılmış olan farklı hatîb şekilleri görülmektedir.

İncelenen ebrûlar renkler açısından değerlendirildiğinde ise günümüzden geçmişe doğru gidildikçe toprak renklerinin hâkim olduğu gözlemlenmekte, ticaretin gelişmesiyle daha canlı ve çeşitlilik bakımından daha fazla renklerin görülmeye başlandığı düşünülmektedir. Arşivdeki ebrûlar incelendiğinde en çok aşı kırmızısı, lahor çividi ve sarı ile bu renklerin tonlarının kullanıldığı görülmektedir.

Ebrû sanatının gelişimini ve geçmiş asırlarda ne denli iyi icra edildiğini arşivdeki ebrûlu defterleri inceleyerek müşâhede etmekteyiz. Osmanlı ciltlerinin kablarında ve özellikle yan kağıtlarında ebrû kullanımının âdeta vazgeçilmez olduğu anlaşılmaktadır. Aynı zamanda ebrûların defterlerde tezyînî olarak kullanımının dışında, kitabı kaba bağlayan yan kâğıtların fonksiyonel işlevi ciltlerde ebrû kullanımının önemini ayrıca göstermektedir. Defterlerde kullanılan ebrûlar içerisinde göze çarpan çiçek desenleri, günümüzde yapılanlara kıyasla çok daha basit görünmesine rağmen bunların muhtelif âlet ve edevât yardımıyla üretilmiş olduğu görülmektedir. Arşiv defterlerinde ve kütüphanelerimizdeki yazma eser ciltlerinde kullanılan ebrûların ait olduğu dönem insanlarının renk ve kompozisyon anlayışını ve estetik algılarını yansıtmak yönüyle ayrı bir değeri olduğu açıktır. 

KAYNAKÇA

BABAOĞLU T. Alparslan, Türk Ebrûsu, Klasik Türk Sanatları Vakfı, İstanbul 2017.

DERMAN Uğur, “Ebrû” madd. , DİA, İstanbul 1994, c.10, s. 80-82. DERMAN Uğur, “Tertîb-i Risâle-i Ebrî”, Prof. Dr. Nihat Çetin’e Armağan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Matbaası, İstanbul 1999, s. 371-405.

DERMAN Uğur, Türk Sanatında Ebrû, Ak Yayınları, Nisan 1977.

2016. OVALIOĞLU İlhan, Osmanlı Belgelerinde Ebrû ve Etiket – Arşivin Rengi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2007.

ÖZEN M. Esiner, Türk Cilt Sanatı, Türkiye İş Bankası, Ankara 1998.

YAZAN Işık, “Ebrû Sanatı”, Antika Dergisi, İstanbul 1986, sy. 11, s.40-43.

SÖZDEMİR AŞLAMACI Ayşe, “Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki Bazı Evkāf Defterlerinde Kullanılan Ebrûlar”, Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul 2018.

Etkinlik Türü : Diğer
Yer :
Tarih : 00 0000
Saat : 10:30


Kurumsal
E-Posta
İnsan
Kaynakları
SKS
FSM
Otomasyon
International Relations
FSM SEM
ALUTEAM
KURAM
FSM
TÜMER
Kariyer
Merkezi